Zastanawiamy się czasem nad pochodzeniem i znaczeniem nazw miejscowości, rzek, jezior, lasów, przedmiotów. Okazuje się, że są w nich zachowane ślady dawnych mieszkańców tych terenów.

Pozostałości po wymarłych ludach zostały zaklęte w nazwach głównie obiektów wodnych – jezior, rzek, bagien, mokradeł i stawów.

Pruskiego lub litewskiego pochodzenia są nazwy naszych rzek.

Najwcześniej odnotowana jest nazwa rzeki Rominty – w 1384 r. „von dem Gowayczen off den Rumyten”. Nazwa Rominta wywodzi się z nazwy pruskiej Rominte utworzonej od rdzenia Ram (łotewskie ramus – cichy, spokojny, łagodny, i pruskie rams – skromny, grzeczny).

Między XV a XVII w. rzeka nosiła też nazwę Wisite lub może Wistete. Była to nazwa kontynuująca praindoeuropejski rdzeń vis – płynąć, przepłynąć. Można zatem przetłumaczyć Rominta jako „spokojnie płynąca”.

Nazwę rzeki Bludzi , dopływu rzeki Błędzianki analizować można jako prasłowiańską bludo, bluda (rodzaj prymitywnego naczynia, misa) lub pruską Bluda, Bludija (litewska bliudas – misa, miednica).

Rzeka Błędzianka, dopływ Rominty i Pissy ma nazwę pochodzącą od pruskiej lub jaćwieskiej Blenda (litewskie blende, blinda – wierzba, łoza).

Nazwa polska strumienia Czerwona Struga, lewego dopływu Bludzi i Błędzianki jest kalką nazwy bałtyjskiej.

Jodupe (litewskie joudis – czarny, upe, upis – rzeka). Podobne jest pochodzenie nazwy wsi Czarnowo Wielkie położonej w Puszczy Rominckiej i nazwy strumienia Czernica płynącego przy trójstyku granic.

Nazwa polska strumienia Czerwona Struga, płynącego w Puszczy Rominckiej, lewego dopływu Błędzianki wywodzi się od pruskiej lub jaćwieskiej nazwy Raudape (litewskie rauda – czerwona farba, raudas – rudy, pruskie ape – rzeka).

Jarka – rzeka wpadająca do jeziora Gołdapskiego po raz pierwszy wzmiankowana w 1384 r. „uff dy Arke”, później zwana Jorgke (1566 r.), Jarcke, Jarke (1595 r.).

W polskim brzmieniu Jarka odzwierciedla nazwy pruskie Arcke lub Arke. Jest to bardzo archaiczna nazwa wywodząca się od praindoeuropejskiego ar – poruszać się.

Rzeka Gołdapa wzmiankowana po raz pierwszy w 1566 r. jako Goldappe, a w 1576 r. jako Goldap. Nazwa polska jest odpowiednikiem pruskiej nazwy złożonej Gold – ape. Człon pierwszy tej nazwy jest równy pruskiemu galdo – niecka, koryto. Pokrewna litewska gelda to koryto, niecka, kotlina, naczynie podłużne, wydłubane z jednego drzewa. Człon drugi tej nazwy jest równy pruskiemu ape – rzeka (a nie litewskiemu upe – rzeka).

Zatem można przetłumaczyć pruską nazwę Gold – ape, niemiecką Goldap, polską Gołdapa, Gołdap, jako „rzeka płynąca w dolinie, niecce, obniżeniu”).

Nazwa rzeki została przeniesiona na nazwę jeziora Gołdap (1576 r. Goldap See), a następnie na miasto tworzone na podstawie decyzji księcia Albrechta Hohenzollerna z 16 grudnia 1565 r. Według O. Barkowskiego badającego zasiedlenie starostwa wystruckiego, miasto Gołdap powstało na obszarze owczarni i wsi Szyjałty (Sileiten) i nazywało się pierwotnie Salaiten. Objęło też prawdopodobnie część gruntów dwóch wsi Parinsken – Paryńsk oraz wsi Jurkiszki (Gerkyschken). Zapewne wieś Szyłajty stała się zaczątkiem nowego ośrodka miejskiego przekształcając się w osadę targową (Marktflecken). Można przypuszczać, iż osada nosiła początkowo nazwę Salaiten, bądź Sileiten, a równolegle używano nazwy Goldap. Po raz pierwszy jako miasto Goldap (Goldappe) wzmiankowana jest Gołdap w dokumencie z 1 maja 1568 roku. Z czasem ta nazwa zaczęła dominować, ale dopiero przywilej lokacyjny z 14 maja 1570 roku rozstrzygnął definitywnie sprawę przesądzając na rzecz nazwy Goldap.

Odpowiedni fragment przywileju brzmiał: „Zarządzamy i mocą niniejszego pisma ustanawiamy na wieczne czasy – w imię Boga Najwyższego, który oby zesłać raczył swoją Bożą Łaskę i błogosławieństwo ojcowskie na dzieło zamierzone ku Jego większej chwale – wzniesienie na oznaczonym miejscu grodu. który rozdzielony na place, ulice, uliczki nosić ma nazwę Goldap i życzymy sobie, żeby odtąd po wsze czasy tak był zwany”.

D. W. Schröder w kronice miasta Gołdap z 1832 roku wywodzi nazwę miasta od polskiego słowa Gołąb (niemieckie Taube) wyjaśniając, że w dawnych czasach w rozpościerających się w tej okolicy lasach gołębie były ptakami bardzo licznymi.

Wiadomo, że nieliczni Polacy w początkach XX wieku mieszkający w Gołdapi nazywali miasto Gołąb – Gołąbiem. Prawdopodobnie nazwa Gołąb używana była przez Polaków również wcześniej. Obecna też była w polskiej literaturze.

Jednak już w 1881 r. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…” podając niemieckie nazwy Goldapp, Golau (sic) podaje polski odpowiednik jako Gołdap, a wymieniając nazwę Gołąb stwierdza, że jest to mylna nazwa miasta.

Nazwę Gołdapi w wersji Gołąb należy uznać za przykład sztucznej polonizacji obco brzmiącej nazwy bałtyjskiej i próby nadania miastu nazwy maksymalnie podobnej fonetycznie do pierwotnej nazwy pruskiej.

Nie ma w tym jednak nic nadzwyczajnego. Litwini, Polacy i Niemcy, późniejsi mieszkańcy tych ziem w wielu przypadkach przejęli nazwy pruskie dostosowując je do swojej wymowy. Dotyczy to na przykład nazw hydronimicznych – związanych z wodą. Taki ma też rodowód – pruski właśnie – nazwa rodzinnego miasta swojsko brzmiąca w uszach Gołdapian. Nazwy miejscowości, znacznie młodsze od bałtyjskich nazw rzek, jezior, strumieni, bagien, lasów, pagórków ukazują przebieg procesu osadniczego trwającego od XVI wieku.

***

Nazwy pochodzenia pruskiego i litewskiego przeważają w północnej i wschodniej części powiatu gołdapskiego. Bliskość języków bałtyjskich utrudnia stwierdzenie czy pochodzą z okresu staropruskiego, z czasów Jaćwingów, czy też z okresu kolonizacji litewskiej w XVI wielu. Utrwalone w pamięci pokoleń przypominają wymarłe plemiona Prusów i Jaćwingów. Wsłuchajmy się w melodykę tych nazw, często zapomnianych, nieistniejących. Często jedynym po nich śladem pozostała nazwa:

Jodupiany, Kolniszki, Kalniszki, Pławiszki, Łękiszki, Rybniszki, Grobliszki, Jegliniszki, Stonupiany, Wyszupiany, Użupiany, Bałupiany, Gulbieniszki, Trakiszki, Gryliszki, Makuniszki, Jurkiszki, Murgiszki, Lankiszki, Parciszki, Mściszki, Miściszki, Gieraliszki, Badyniszki, Dawgieliszki, Matznaryszki (dziś Maciejowięta), Upidamiszki (dziś Tuniszki), Stąbry, Użdąbły, Dąłby, Miczuły, Dżidżuły, Lenkupie, Meszkupie, Żytkiejmy, Gryszkiejmy, Tewelkiejmy (dziś Barcie), Pluszkiejmy, Szyliny, Kraginy, Wanaginy, Samoniny, Szaltyny, Obszryny, Juchnajcie, Brożajcie, Wiłkajcie, Jurgajcie, Derksznie, Troknie, Skajzgiry, Kiepurdejki, Gudele, Budziele, Stukacie, Budwiecie, Galwiecie, Kumiecie, Bludzie, Jęzłudzie, Pieludzie, Stacucie, Degucie, Pobłędzie, Żardniki, Serteki, Przesławki, Rominty, Gawajty, Rogajny, Szakły, Regiele, Tewle, Myżeny, Kejsty, Botkuny, Gieleszuny, Derksznie, Auksyny, Dakiny, Poledzie, Jodupie (dziś Czarnowo), Uszezereje (dziś Łoje), Dubeninki, Wobały, Eżergale (dziś Kiepojcie).

Problematyka nazw powiatu gołdapskiego to temat wielu publikacji profesor Krystyny Szcześniak, pracownika naukowego Uniwersytetu Gdańskiego, gołdapianki z pochodzenia.

Dzięki jej benedyktyńskiej pracy została opublikowana „ankieta Marcina Grersza w sprawie nazw miejscowych w Prusiech Wschodnich (Mazury Pruskie)”.

Marcin Giersz urodzony 23 października 1808 r. w Kowalkach koło Gołdapi był jednym z najwybitniejszych działaczy mazurskich drugiej połowy XIX stulecia. Za pośrednictwem mazurskich duchownych ewangelickich zebrał polskie nazwy osad, rzek, jezior, wzgórz, lasów. Zgromadzony w „Tece Toruńskiej” materiał tworzony w ciągu kilkudziesięciu lat XIX stulecia posiada bezcenną wartość naukową.

***

W swej książce poświęconej nazwom miejscowości powiatów oleckiego i gołdapskiego Krystyna Szcześniak, gołdapianka z pochodzenia, dokonuje szczegółowej analizy różnych typów nazw.

Wśród nazw miejscowości wyróżnia nazwy osobowe – pochodzące od imion oraz nazwisk rodzimych – polskich, oraz obcych – bałtyckich i nazwy miejscowości pochodzące od herbów i zawołań rodowych, przezwisk i przydomków oraz określeń osobowych.

Kolejna grupa to nazwy topograficzne związane z terenem i jego ukształtowaniem. Wśród tych nazw również wyróżnia się grupę nazw rodzimych i nazw obcych.

Następna grupa to nazwy związane z wodą lub fauną wodną – również tutaj występują nazwy rodzime i obce. Kolejną grupą są nazwy określające teren.

Po nazwach osobowych i topograficznych następną dużą grupą są nazwy kulturowe, nazwy przeniesione z nazwy innej miejscowości oraz nazwy nowe po 1945 r., jak też nazwy niejasne, ciemne i nazwy podwójne.

Rodzime nazwy osobowe pochodzące od imion posiadają następujące miejscowości: Błażejewo (dawny PGR) od Błażeja; Bronisze od Bronisza, Bronka; Jabramowo od Jabrama. Abrahama (w 1835 r. założył tę wieś Abraham Hugenin); Janki, Janowo, Jany od Jana, Janka (zasadźcą wsi Jany był Jan Witramowski); Konikowo od Konika, Kunika – to nowa nazwa po 1945 r.; Marcinowo od Marcina; Pietrasze od Piotra (w 1566 r. Piotr Skomacki kupił 7 włók ziemi); Wronki od Frącka, Franciszka (Froncke) – w 1578 r. Frącek Marlinowski kupił 3 włóki sołeckie.

Do nazw miejscowości pochodzących od imion obcych należą: Botkuny od pruskiego Butko, Buteko lub litewskiego Botkum, Botkus; Jagoczany od pruskiego imienia Jagutte, Jagutis; Juchnajcie od pruskiego imienia Juchnat; Jurkiszki (nazwa błędnie repolonizowana, powinno brzmieć Jerkiszki) od pruskiego imienia Gerko – w 1539 r. nosiła nazwę Gerkyschken.

Maciejowięta (Macnaryszki, Matznorkiejmy) od Matz – imienia osobowego Maciej w postaci zgermanizowanej i znaczy tyle co „wieś Macieja”.

Markowo(Markawischken, Markawen) od litewskiego Markas – Marek; Nasuty od pruskiego imienia Nasutte; Pietraszki od pruskiego Petrelle; Redyki od pruskiego Rediko; Regiele od pruskiego imienia Regiel; Rogajny od litewskiego Roga; Stańczyki (Stacucie) od pruskiego Staniko; Surminy od Surmynne; Ściborki (Stobningkehmen) od osoby Ścibora (Czcibora) i litewskiego „kaimas” lub pruskiego „caym” – wieś, czyli Ścibora; Wrotkowo (Frydrychowo) od Fryderyka – to przykład niewłaściwego repolonizowania pierwotnej nazwy niemieckiej; Żerdziny od pruskiego Schardenne.

Do nazw miejscowości pochodzących od nazwisk rodzimych zaliczamy: Babki od osoby Babka, Babko; Dzięgiele to nazwa rodowa od nazwiska Dzięgiel, Jeziorki Małe i Wielkie wzięły nazwę od nazwiska Jeziorko; Kowalki od nazwiska Kowala, Kowalewskiego. Linowo to „własność Lina”; Marlinowo uzyskało nazwę od nazwiska zasadźcy wsi Merlina lub Marlina; Mieczkówka od nazwiska założyciela Stanisława Mieczkowskiego; Mieczniki od zasadźcy Mieczkowskiego; Rogale od osoby Rogala; Rostek od sołtysa gołdapskiego Bronisza Rostka – Rostek to dawne skrócone imię Rościsław, Rościgniew; Rożyńsk Mały i Wielki wzięły nazwę od nazwiska Rożyńskiego; Sapałówka i Zapały od zasadźcy Macieja Sapały lub Zapały; Sokoły to nazwa rodowa od nazwiska Sokoła; Żelazki pochodzą od nazwiska Żelazko. Większość tych miejscowości uzyskała nazwy od nazwisk zasadźców. Nazwy miejscowości pochodzące od nazwisk obcych to: Degucie od bałtyckiej osoby Degucia (litewskie degučius – smolarz); Gryżewo od bałtyckiej osoby Gryza (Griesen); Skaliszkiejmy od dawnego właściciela dóbr Skalicha (Skalisza) w osobie Pawła Skalisza XVI wiecznego awanturnika, który uzyskał te ziemie w nadanie; podobny rodowód mają też Lasy Skaliskie.

Połączenie Skalisz z pruskim „caym” – wieś, dało „wieś Skalicha” czyli Skaliszkiejmy. Wróbel to wierne tłumaczenie niemieckiej nazwy Sperling (znane są osoby o tym nazwisku: Marcin Sperling i Henryk Sperling).

Od przezwisk i przydomków powstały nazwy: Kośmidry – od osoby Kośmidra (Koćmider to ktoś nie dbający o czystość i porządek); Kozaki pochodzą od Kozaka w znaczeniu tyle co zuch, junak, śmiałek; Kruki od Kruka („czarny jak kruk”); Suczki od Suczki (przezwisko Suczka); Żabin od przezwiska Żaba (czyli własność Żaby); Żabojady od przezwiska Żabojedy.

Boćwinka jest nazwą słowiańską od przezwiska Boćwinek, Boćwinkowie – pogardliwe przezwisko na określenie Litwinów. To ślad po osadnictwie litewskim, sięgającym okolic Gołdapi. Pierwotnie Botwinka – staropolski wyraz z XVI stulecia; Botwieć znaczyło gnić, próchnieć butwieć, murszeć. W języku staropolskim XVI stulecia botwina to „rzecz zbutwiała, stara, spleśniała, próchno”.

Od określeń osobowych pochodzą też nazwy: Brożajcie – litewskie Broszus to „człowiek o mocnej ręce”. Kumiecie od litewskiego kumetis – kmieć, robotnik na roli. Tatary od Tatarów. Ta nazwa według tradycji pochodzi od osadzonych tu jeńców tatarskich. Brak historycznego potwierdzenia tej teorii.

Włosty od Włosta – włościanina, mieszkańca wsi, wieśniaka. Ziemiany od ziemianina. Do rodzimych nazw topograficznych zaliczamy: Borek – bór, las, pierwotnie las sosnowy; Cisówek od cisa; Dąbie od dębu; Dąbrówka Polska od dąbrowy; Grabowo od grabu; Kierzki od wyrazu kierzek (krzak, krzew od XIII stulecia).

W przypadku obcych nazw topograficznych: Antomieszki to po litewsku „wieś leżąca w pobliżu lasu”; Gieraliszki to „wieś założona w pobliżu puszczy (giria – puszcza)”; Jagiele pochodzą od litewskiego ēgle – jodła.

Kiermuszyny Małe (a nie błędnie Kiermuszyn) to „miejsce gdzie rośnie dziki czosnek” (litewskie kermuse – dziki czosnek); Klewiny od litewskiego klevas – klon.

Mieduniszki Małe i Wielkie z litewskiego medis – drzewo, miškas – las „wieś położona w pobliżu lasu”, Osieki i Osewo pochodzą od litewskiego osti – szumieć, dżwięczeć. Skajzgiry od litewskiego giria – las, bór, puszcza, šilas – bór, las, wrzosowisko -  „wieś założona w pobliżu lasu, boru”.

Szyliny (a nie błędnie Żyliny) z litewskiego šilas, šilynas – lasy sosnowe.

Podobny źródłosłów posiada nazwa Szyłajty – wieś na której gruntach lokowano Gołdap. Widigry (a nie błędnie Widgóra) z litewskiego – burza, wicher, wiatr, giria – las, bór, puszcza. Wilkasy i Witkajcie od litewskiego vilkas – wilk lub pruskiego vilkis – wilk.

Wsród nazw rodzimych miejscowości związanych z wodą lub fauną wodną znajdujemy: Dunajek (dunajek, dunaj to woda, rzeka wartko płynąca), Ostrowo (ostrów, wyspa, kępa, pole miedzy łąkami i rowami porosłe roślinnością), Sumowo (od suma). Zakałcze Małe i Wielkie to inaczej Zabłocie, za błotem, zakałem.

Wśród nazw obcych w tej grupie wyróżniamy: Jezierzyny (inaczej Eszeryny) z litewskiego ezeras – jezioro, Rudzie od litewskiego ruda, radis – rdza, ruda, rauda – czerwona barwa.

Użbole zwane też Użbalami to po litewsku odpowiednik polskiego Zabłocia, Zabagnia (už-za, bala – błoto). Podobnie tłumaczyć można nazwę Wodobały (Pabały) na Pobłocie, Zabłocie.

Do nazw rodzimych miejscowości ogólnie określających teren należą:

Banie Mazurskie to wieś położona w obniżeniu terenu, bo bania to dół, dołek, niżej położony; banior to dół rzeczny.

Białe Jeziorki to wieś położona w pobliżu jeziorek o jasnej (czyli białej), błyszczącej tafli. Główka to wieś położona w zagłębieniu między dwoma wzgórzami; bo główka to zagłębienie między dwoma wzgórzami. Górne to wieś położona w górę rzeki (Jarki). Kamionka wzięła nazwę od kamionki – pola gęsto pokrytego kamieniami.

***

Ustronie pochodzi od ustronia – miejsca, okolicy zacisznej, miejsca odludnego, na uboczu, zacisza. Zacisze to po pierwsze miejsce odsłonięte od wiatru, a po drugie ustronie, pustkowie, odludzie, spokojny kąt. Zatyki to wieś położona za tykami, może chodziło o mały lasek?

Zawady otrzymały nazwę od zawady – czegoś, co przeszkadza, utrudnia wykonanie czegoś, prawdopodobnie chodziło o jakąś przeszkodę w terenie.

Wśród obcych nazw (głównie litewskich, ale też staropruskich, jaćwieskich i niemieckich) ogólnie określających teren znalazły się:

Barkowo (poprawniej Barkiejmy) od litewskich baras – zagon, kawałek ziemi, oraz kiemas – wieś, podwórze, zagroda.

Błąkały (Blindgallen) od litewskiego blinde – wierzba, łoza, rokicina i galas – koniec, kraniec – „wieś założona w miejscu gdzie się kończyła rokicina, łozina.

Czarnowo (pierwotnie Jodupie) od litewskiego juodas, juoda – to spolszczona nazwa czarny oraz litewskie upe – rzeka, czyli „wieś nad rzeką Czarną”.

Dubeninki to nazwa pochodząca od litewskich wyrazów dūbe – obniżenie, kotlina, dauba – wąwóz, kotlina.

Galwiecie to, „miejsce gdzie coś się kończy”, od litewskich galas – koniec i vieta – miejsce.

Grygieliszki to „wieś, której mieszkańcy uprawiali grykę” (litewskie grikiai – gryka i kaimas, kiemas – wieś).

Kalniszki i Kolniszki to „wieś położona na terenach górzystych, pagórkowatych, wzniesieniach” (litewskie kalnas – góra, kalniškis – mieszkaniec terenów górzystych).

Kiekskiejmy to „wieś, którą zamieszkiwali obcy” (obcy bałtyckim mieszkańcom sąsiednich wsi), od litewskich keistas – obcy, kaimas, kiemas – wieś.

Lenkupie to z litewskiego „miejscowość położona w zakolu rzeki, strumienia” lub według innego tłumaczenia „polska rzeka” – obszar na którym osadnictwo litewskie stykało się z polskim.

Łobody (Ligwarki, Liegetrocken) to z litewskiego „wieś ciągnąca się na równym terenie, może w dolinie”.

Piękne Łąki (Piękna Polana) to dosłowne tłumaczenie niemieckiej nazwy Schönewiese.

Pluszkiejmy to z litewskiego „wieś położona w obniżeniu, terenie płaskim”.

Podgórze to wierne tłumaczenie nazwy niemieckiej Amberg.

Przesławki to z litewskiego „wieś z łąkami, polami”.

Wysoki Garb (Aukszkalnie) to nazwa pochodząca od jaćwieskiego garbas – góra lub pruskiego garbis, a także litewskiego kalnas (góra).

Zydlungi (część wsi Dubeninki) to spolszczona wersja niemieckiej nazwy Siedlung – osada, siedlisko. Zydlungami nazywano wybudowania stojące daleko od centrum wsi.

Żytkiejmy to według jednej wersji z litewskiego „ta sama wieś”, według innej, również litewskiej „wieś lub karczma Żyda”.

Do nazw kulturowych rodzimych należą:

Budziska – miejsce gdzie dawniej znajdowały się budy, szałasy, prymitywne zabudowania.

Grodzisko – miejsce obwarowane, grodzisko (w tej miejscowości znajduje się grodzisko, prawdopodobnie galindzkie).

Siedlisko – mieszkanie, siedziba, siedlisko, jako miejsce czyjegoś zamieszkania.

Do nazw obcych w tej kategorii należą:

Bitkowo od litewskiego bitis – pszczoła, bitkopis – bartnik.

Budwiecie – „miejsce gdzie dawniej stały budy, z litewskiego buda – chałupa, strzecha i vieta – miejsce.

Kulsze (Kulasy) z litewskiego kulše – biodro, górna część uda, (może od kształtu osady?).

Mażucie – „mała osada” od litewskiego mazutis – malutki, bardzo mały.

Radkiejmy z litewskiego radimas – coś, co zostało odkryte, znalezione i kiemas – wieś (znaleziona wieś?).

Przerośl Gołdapska posiada nazwę przeniesioną z miejscowości Przerośl w powiecie suwalskim („od czasownika róść są wyrazy zarośla, a kiedyś były też przerośla. Czasownik przerosnąć oznacza „zbyt wysoko wyrosnąć”. A więc wyraz przerośla znaczy „większe zarośla”. Można też tłumaczyć przerośl jako „teren nadwodny”).

Wieś Czarne ma nazwę przeniesioną z nazwy jeziora Czarne nad którym leży.

Czupowo to z kolei wieś położona u stóp wzgórza Czupowo od którego uzyskała nazwę (czub czyli wzgórze).

Kociołki to nazwa przeniesiona z nazwy jeziora Kociołek (kociołek w znaczeniu zagłębienie).

Kołkowo z kolei posiada nazwę przeniesioną z nazwy jeziora Kołki (Kałki). Nazwa nawiązuje zapewne do błotnistego dna jeziora.

Bludzie Małe i Wielkie uzyskały nazwę przeniesioną z nazwy płynącej tam rzeki Bludzi.

Gołdap to nazwa przeniesiona z nazwy rzeki Gołdapy na co wskazuje również obecność w rdzeniu nazwy staropruskiego ape – rzeka.

Rakówko to nazwa przeniesiona z nazwy jeziora Rakówek.

Rapa to sztuczna nazwa powstała po II wojnie światowej, przez skrócenie niemieckiej nazwy rzeki Węgorapy – Angerapp do formy spolszczonej Rapa.

Nazwę Węgorapa (pruskie angurgis – węgorz) tłumaczy się jako krętą rzekę, rzeka kręta jak węgorz.

Niejasne jest pochodzenie nazw Boczki (wieś leżąca na uboczu?), Skocze (od skakać?).

Audyniszki (litewskie audinys – tkanina, a może audine – gronostaj?).

Grunajki być może pochodzą od osoby Gruna lub niemieckiego grün – zielony.

Meszno (Meszkupie) być może ma źródło w litewskich wyrazach meške – niedźwiedź, upe – rzeka.

Nie jest znane pochodzenie nazwy Niedrzwica (niemieckie Niederwitz). Polska nazwa powstała po II wojnie. Wątpliwym wyjaśnieniem polskiej nazwy wydaje się zbitka niemieckich słów: nieder – dolny, niski, Witz – dowcip.

Prawdopodobnie w językach bałtyckich trzeba szukać etymologii nazw Będzieszewo, Miczuły, Obszarniki i Paryńsk (Parinsken – wieś na gruntach której lokowano Gołdap).

Niektóre miejscowości posiadały podwójne nazwy. Wiązało się to przykładowo z ponownym zasiedleniem opuszczonej osady. Nowymi osadnikami bywały czasem osoby innej narodowości.

Bałupiany (z litewskiego „miejsce nad błotnistą, bagnistą rzeką) nosiły też nazwę Ubogie.

Barcie (od XV wieku barć – wydrążenie, dziupla) nazywały się także Dąbrówką (dąbrowa – miejsce nisko położone, zarośla leśne) oraz Tewelkiejmami (po litewsku „wieś złożona z kilku rozproszonych zagród).

Golubie nazywano też Sabrofken. Kiepojcie (prawidłowo Kiepajcie) to nazwa litewska od kepa – żar, pożar, pogorzelisko, czyli „wieś powstała po spaleniu terenu”. Jednocześnie wieś występowała pod nazwą Eżergale co po litewsku znaczy „wieś nad końcem jeziora”.

Lisy to nazwa pochodząca przypuszczalnie od zasadźcy Wawrzyńca Liszki (Lisek).

Równocześnie wieś występowała pod niemiecką nazwą Springborn.

Łoje – nazwa powstała od nazwiska Łój, nosiły tez nazwę Uszeżereje (Zajeziera, Przyjezierze).

Łysogóra zwana była też Kiepurdejami (litewskie „wieś po nieszczęściu, spaleniu).

Nowe i Stare Gajdzie zwane też Bałupianami, otrzymały prawdopodobnie nazwęod pruskiego imienia Geydie.

Pobłędzie z litewskiego „za (rzeką) Blendą miały też nazwę Drużki.

Pogorzel nazywano również Cachansky.

Samoniny (pruskie imię Samane, litewskie samana – mech) zwano też Szymonowem.

Tuniszki to z litewskiego nazwa wsi położonej na wąskim przesmyku. Jednocześnie wieś posiadała nazwę Upidamiszki (wieś nad tamą rzeczną) oraz Apidamiszki (nazwa nawiązująca do litewskiego określenia epidemii).

Wólka (czyli kolonia wyodrębniona ze wsi) zwana była też Wesołówkiem.

W państwie pruskim nazwy pochodzenia bałtyckiego i polskiego przez stulecia funkcjonowały w zniemczonej formie po dodaniu niemieckich końcówek.

Dubeninki zwały się Dubeningken, Grabowo – Grabowen, Suczki – Sutzken, Tatary – Tartarren, Dżidżuły – Didszullen, Czarne – Czarnen, Żabojady – Szabojeden, Kozaki – Kosaken, Botkuny – Buttkuhnen, Żytkiejmy – Schittkehmen. Nazwy miejscowości pochodzenia niemieckiego były bardzo nieliczne.

Jak dźwięczały w niemieckiej mowie bałtyckie i polskie nazwy miejscowości można sobie wyobrazić przypominając wierszyk – wyliczankę z lat dwudziestych XX wieku:

„Essergallen, Elluschönen,

Ribbenischken, Wyssupönen,

Texeln, Pickeln, Tollmingkehmen,

Makunischken, Matznorkehmen,

Liegetrocken und Lengkupchen,

Pabbeln, Pröken und Meschkrupchen,

Prärosslehnen, Roponatschen,

Sauslestuben und Wilkatschen,

Upidamischken, Juckneitschen,

Sutzken, Dagutschen, Kallweittschen”

Dopiero w okresie nazistowskim w latach trzydziestych, a szczególnie w 1938 roku zmieniono w powiecie gołdapskim, podobnie jak w innych powiatach, sto kilkadziesiąt nazw na czysto niemieckie.

Nazwy wprowadzano odgórnie, zwykle bez konsultacji z mieszkańcami. W zdecydowanej większości nowe nazwy nie posiadały historycznych odniesień do dziejów regionu i nazw funkcjonujących przez stulecia.

Grabowo nazywało się Arnswald, Suczki – Hitlershöhe (Wzgórza Hitlera), Tatary – Noldental, Dżidżuły – Schwadenfeld, Botkuny – Bodenhausen, Kozaki – Rappenhöh, Żabojady – Sprindberg, Żytkiejmy – Wehrkirchen.

Po II wojnie światowej w zdecydowanej większości powrócono do pierwotnych nazw.

Przypadki polonizowania na siłę były bardzo nieliczne. Dzięki temu, w nazwach zachowały się ślady wielonarodowych dziejów naszego regionu.

Jarosław Słoma

(Prawa autorskie zastrzeżone.)